Thursday, June 15, 2017

हिंदू साम्राज्य दिन


            १६७४ ज्येष्ठ शुक्ल त्रयोदशी उस दिन शिवाजी को राज्याभिषेक किया गया और राजे शिवाजी हिंदवी स्वराज्य के छत्रपति हो गए।  आज उस घटना को ३४३ साल हो गए। इस दिन को हिंदू साम्राज्य दिन कहा जाता है। इस मौक़े पर भारत के इतिहास में झांकना जरूरी है।
            पाठशालाओं में जो इतिहास पढाया जाता है वों सिर्फ पिछले सौ - दो सौ साल का पढाया जाता है। हमारे पाठ्यक्रम में अँग्रेज़ों का शासन, आजादी के लिए किये हुए प्रयास, गांधी और काँग्रेस का इतिहास ही होता है। क्रांति कारकों के प्रयासों के उपर पूरे किताब में बस एक दो पंक्ति या होती है। उसके अलावा, हमको सिखायी जाता है फ़्रांसीसी क्रांति, रूसी क्रांति। पहला और दूसरा महायुद्ध सीखते सिखाते  दसवीं कक्षा में शिक्षार्थी पहुँच जाते है और हमारे इतिहास सीख ने पर पूर्ण विराम लग जाता है। ये ढाई पन्ने का टेढ़ा तिरछा इतिहास पढ़ने के बाद पाठकों को ऐसे लगने लगता है की भारत पहले टुकड़ों में बटा था और अंग्रेज आए और तब जा के पहली बार भारत को उसे एक राष्ट्र होने का अहसास हुआ और ये टुकड़ों में बटा भारत एक देश बन गया। और एक भ्रम मन में रहता है। हम भारतीयों को ये लगता है की भारत पर हमेशा परकीय आक्रमण होते रहे और पहले सिकंदर, फिर मोंगल और फिर अंग्रेज हमारे उपर राज्य करते रहे।
दो ढाई हजार साल पहले इंग्लैंड, अमरीका, जर्मनी जैसे देश नक्शा में ढूंढने की कोशिश की तो भी नहीं मिलेंगे। अमरीका तो कब का खूद की पहचान खो चूका है। मगर दो ढाई हजार साल पहले और उससे भी पहले भारत – आर्यवर्त – सिंधूस्थान जरूर मिलेगा। हम अपना इतिहास देखे तो ये भारतवर्ष का इतिहास हमको किमान दो ढाई हजार साल पीछे ले के जाता है। उससे भी पीछे तक जाता है मगर हम दो ढाई हजार साल तक ही सीमित रखते है क्यों की उससे पहले इतिहास पुराणों का रूप लेता है। उस २००० साल मे तकरीबन ८०० साल हम एक राष्ट्र बनकर रहे। तरक्की, खुशहाली और सामाजिक प्रगति के लिए काफी होता है ८०० साल। ३०० साल हम परकीय आक्रामकों से जूझते रहे। और ८०० साल बाह्मनी, मोंगल, फ्रांसी, डच, पोर्तूगीज, अंग्रेज और बाकी यवनों का हमारे देश पर राज्य रहा। दक्षिण भारत तो लगभग १६०० साल तक एकसंध और परचक्र विरहित रहा। स्वातंत्र्य मिल कर ६० साल हो गए, हमने ५ – ६  पीढ़ी यो में इतना बदलाव देखा तो तरक्की खुशहाली और बदलाव लाने में, ८०० साल बहुत होते है।
हमारा संक्षिप्त इतिहास किसी को जानना है तो राष्ट्रव्रत पढ़ना पडेगा। - http://rashtravrat.blogspot.in/p/who-are-we.html  
            हर परचक्र और हर अत्याचार का हमने जवाब दिया। सिकंदर – पूरू, महमद घोरी – पृथ्वीराज चौहान, अकबर – राणा प्रताप। पुरातन होने के नाते हिंदू धर्म में कुछ बदलाव आ गया। जो उस समय के अनुसार हमारे लिए लाभ दायक नहीं रहा बल्कि हानि कारक ठहरा। हमने अपने उपर सात प्रकार के बंध -  पाबंदी या लगाई थी। जैसे की सिंधू बंध, रोटी बंध, बेटी बंध, धर्म बंध आदी।  हमारी सोच अलग हो गई। सिकंदर, शक, हूण, कुशाण आदी आक्रामकों ने आक्रमण किया मगर मोंगल आक्रामकों की सोच अलग थी। वे आक्रमण के साथ धर्मांतरण करते थे। धर्मांतरण यानी राष्ट्रांतरण। बहुत सारे बुद्ध धर्मी भारतीयों ने धर्मांतरण किया और बहुत सारे पूर्व के ओर भाग गए। इस वजह से बुद्ध कि इस जनम भूमि में बुद्ध कम और बर्मा, म्यानमार, थायलॅन्ड आदी में ज्यादा पाए जाते है।
अकबर के बाद हिंदू ढीलें पड गए। हमने जैसे की मोंगलों के आगे हार मान ली । उत्तर में मोंगल और दक्षिण में निझामशाही, आदीलशाही और कुतूबशाही. दक्षिण में हमारी हार सदी १३०० में ही शुरू हो गयी थी। इस बिच उत्तर से महा क्रूर अल्लाऊदिन खिलजी ने पूरे दक्षिण भारत पर अत्याचार करना शुरू किया। बाह्मनी राजे निझामशाह, आदिलशाह कुतूबशाब ने हिंदुओं को सरदार बना के रखा। उत्तर में और एक अत्याचारी जुल्मी औरंगजेब बादशाह बना। चारों ओर हिंदुओं की दुर्दशा होने लगी। धर्मांतरण होने लगा। सारे काफरों को झँझिया कर लगने लगा। हमारे शूर सरदारों ने मोंगल, आदिलशाही, कुतूबशाही और निझामशाही की नौकरी करनी शुरू की। राष्ट्र भावना हीन हो गयी और खुद के लिए लोग ज़ीने  लगे। मोंगल और परकीय हुकूमत में नोकरदार बन गए। लगभग पूरे देश में यवनी हुकूमत शुरू हो गयी। हिंदुओं पर होने वाले अत्याचारों का उनपे असर होना थम गया। वे अपनी सरदारकी संभालने में मशगूल रहने लगे। जब लोगों की देश के प्रती राष्ट्र की भावना हीन होने लगती है तो ये राष्ट्र के लिए ये बहुत हानि कारक  होता है।
शिवाजी के पिताजी शहाजी राजे भी अदिलशहा के नोकर थे। पुणे की सुबेदारी उनके पास थी। शिवाजीकी सोच अलग थी। उसने नौकरी करना पसंद नहीं किया। राष्ट्रनिर्माण में अपना समय बिताया और ३० साल अदिलशहा, निझामशहा, कुतूबशहा और औरंगजेब से लढ के हिंदू राज्य का निर्माण किया। मगर जब तक राज्याभिषेक नहीं होता तब तक लोगों का विश्वास नहीं होता। लोगों के मन में भ्रम हो सकता था की ये सारा हिंदू राष्ट्र के लिए है या फिर आगे जाकर शिवाजी भी किसी यवन की नौकरी करेगा। ये सब सोच कर जब काशी के मशहूर पंडीत गागाभट ने शिवाजी से छत्रपति बनने की सिफारिश की तब शिवाजी ने उनकी संवेदना जान के छत्रपति बनने के लिए हाँ कर दी।
शिवाजी के छत्रपति बनने से हिंदू साम्राज्य पुनः प्रस्थापित हुआ। लोगों के मन में विश्वास जागृत हुआ। और जीते हुए  ३०० कीले और दक्षिण भारत के समुद्र किनारे का सारा परिसर हिंदू साम्राज्य के नीचे आ गया। आगे जाकर हिंदवी साम्राज्य भारत भर हो गया। दक्षिण के तंजावर से उत्तर के अटक (अभी पाकिस्तान में है।) तक और प बंगाल से लेकर अंडमान तक हो गया। भारत फिर एक बार एकसंध हिंदू राष्ट्र बनकर उभरा। ख्रीस्त पूर्व ३२६ तक भारत एकसंध था। फिर एक बार चंद्रगूप्त मौर्य और सम्राट अशोक के समय पर भारत एकसंध हुआ। और शिवाजी के हिंदवी साम्राज्य स्थापना के बाद पेशवा के समय ये राष्ट्र एकसंध हुआ।

हिंदू साम्राज्य दिन का ये महत्व और इतिहास जानना जरूरी है जिनको अपना भारत टुकड़ों में बटा हुआ लगता था और हमेशा परकीय लोगों के नीचे लगता था, उनके लिए तो बहुत जरूरी है।

Tuesday, May 23, 2017

काश्मीर काश्मीर काश्मीर

काश्मीर मध्ये अस्थिरता होतीच. त्यातच काही महिन्यांपूर्वी तेथील सरपंचांना मारून लोकांमध्ये लोकशाही विरुद्ध भय निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला गेला. त्यानंतर जवळजवळ शंभर शाळा जाळून विद्यार्थ्यांच्या मनामध्ये दहशत निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला गेला. नोटाबंदी नंतर पैसे कमी पडायला लागले म्हणून पतपेढ्या लुटण्याचा प्रकार सुरू झाला.  पैसे देऊन बेरोजगार युवकांकडून पोलीस व सैन्यावर दगड फेक करवून जगाला काश्मीर मध्ये कसा गदारोळ चालला आहे हे दाखवण्याचा सध्या हुरियतचा सतत प्रयत्न चाललेला आहे. मुसलमान जनतेला दगड फेक नवे नाही. काही शतकांपूर्वी पासून कट्टर मुसलमान, अपराध्याला दगडफेक करून मारणे, जनतेसमोर फाशी देणे किंवा चाबकाचे फटके देणे ह्या शिक्षा ठोठावत आलेले आहेत. असे करणे मुसलमान व्यतिरीक्तांसाठी भयानक असू शकेल पण कट्टर मुसलमानांना हे नित्याचे आहे. मुसलमान समाजाने मानलेल्या शिक्षांपैकी ह्या आहेत. आता अपराधी कोण हे जर हूरीअत किंवा अतिरेकी संघटनाच ठरवणार असतील तर त्यांच्या दृष्टीने भारतीय सैन्य व जम्मू काश्मीर पोलीस काफर व त्यामुळे साहजिकच अपराधी ठरणार. त्याचाच परिणाम म्हणजे जम्मू काश्मीर मधल्या भारतीय सैन्यातल्या अधिकऱ्याला गोळ्या घालून त्याला "शिक्षा" देऊन लोकांपुढे आव्हानच उभे केले जणू.

हूरायतच्या स्वयंघोषीत नेत्यांनी, स्वतःला भारताचे नागरिक कधी समजलेच नाहीत. पाकिस्तानने फेकलेल्या पैशांवर अवलंबून असलेल्यांची वक्तव्यपण पाकिस्तान धार्जिणी असतात हाच अनुभव आपल्याला आलेला आहे. हिजबूल मुजाहीदीनने दोनच दिवसांपूर्वी घोषित केले की त्यांचा झगडा जिहाद व इस्लामिक स्टेटसाठी आहे व आझाद काश्मीरसाठी नाही. काश्मीरियतसाठी नाही किंवा काश्मिरी लोकांसाठी नाही

हे सगळे असे असल्या कारणाने कॉलेज जाणाऱ्या मुलामुलींच्या मनावर विकृत परिणाम घडवू इच्छीणाऱ्या हूरायत. लष्करेतोयबा, हिजबूल मुजाहीदीन सारख्या संस्था आहेत त्या दिवस रात्र त्याच प्रयासात आहेत. त्यांच्या हाती बंदुका देणे. दोन, चार वर्षाच्या मुलांचे एके ४७ बरोबरचे फोटो सोशल मिडिया मध्ये छापणे, एक दोन महिन्यांच्या मुलांच्या डोक्यावर इस्लामिक स्टेटच्या पट्ट्या बांधून लोकांना दाखवणे हे सगळे त्याच विकृत मनाची लक्षणे आहेत. इस्लामाबादच्या व्यापाऱ्यांकडून सौदी अरीबियाच्या हवाला वाटेने हूरायतकडे आलेले पैसे दगड फेकणाऱ्या बेरोजगार काश्मिरी युवकांना देऊन अशांती भडकवण्याचा कार्यक्रम दिवस रात्र चालला आहे त्याला लागलीच आळा घातला गेला नाही तर गोष्ट हाता  बाहेर जाऊ शकते.

हे काही भाजपचे सरकार असल्या कारणाने होत आहे अशातला भाग नाही तर हा पाकिस्तान व इस्लामिक स्टेटवाल्यांचा पूर्व नियोजित कट आहे. जेणे करून काश्मीरच्या अतिरेकी चळवळीने जिहाद सगळ्या जगात पसरेल हाच कार्यक्रम दिसतो व तसेच घडत आहे. हे जाणून आपण देशवासीयांनी, राष्ट्रभक्तांनी, समविचारांच्या राजकीय पक्षांनी व सरकारने त्या विरुद्ध सशक्त मोहीम उघडायला पाहिजे.

काश्मीर वाचवण्यासाठी अशा मोहिमेचे स्वरूप असे असावे 
-           हूरायत वर बंदी. त्यांचे सगळे पैशांचे व्यवहार ED व बाकीच्या सरकारी इंटेल नी तपासणे. सगळे पैशांचे मार्ग बंद करणे.
-           काश्मीर मध्ये सोशल मिडिया सहा महिन्यांसाठी बंद करणे.
-           सगळे जिहादी व इस्लामिक स्टेट सदृश IP addresses, व जे जे कोणी बंदूकवाले फोटो वा विडीओ अपलोड करते त्यांची छाननी करून तपशील जाणून घ्यावा. त्यावर कडक कारवाई करणे.
-           घातपात करणारे, अतिरेकी व देगड फेकू लोकांविरुद्ध बळाचा वापर करून त्यांचे कार्यक्रम पूर्णपणे थांबवणे. ह्या आधी आंतरराष्ट्रीयं स्तरावर मोठ्या राष्ट्रांबरोबर मतैक्य घडवून आणावे लागेल व आपल्या बाजूने त्यांना खेचावे लागेल. मोदी सरकारने ते त्वरित केले पाहिजे.
-           वृत्तपत्र व टीव्ही बातम्या देणाऱ्या वहिनींना पहिल्यांदा राष्ट्रहीताच्या ह्या कामाचा अंदाज देणे आवश्यक आहे.  व त्यांनी परिपक्वता दाखवून बातम्या छापताना राष्ट्रहीत जाणून बातम्या द्याव्यात हे महत्त्वाचे.

Thursday, December 15, 2016

अर्थक्रांतीचे समुद्रमंथन


नोटबंदीमुळे सध्या सगळ्यांना त्रास सोसावा लागत आहे. लोकांची अधीरता वाढू लागली आहे. पैशाची हाव ठेवणारे भ्रष्ट श्रीमंत नागरिकांनी कसे तरी करून सगळा काळा पैसा गोरा केला असे वाटून लोकांचा उत्साह व धैर्य खच्ची व्हायला लागला आहे. बँकेत पैसे ह्या ना त्या मार्गाने टाकल्याने काळ्याचे गोरे होत नाहीत हे ही लोकं खोडसाळ बातम्यांमुळे विसरत चालली आहेत. ह्या पुढे अशा प्रत्येक व्यवहाराची छाननी झाली पाहिजे व दोषी लोकांवर कारवाई केली पाहिजे. ती केली जाईल असे  वाटते.  बऱ्याच लोकांच्या तंगड्या एकमेकात गुंतल्या असल्या कारणाने ह्याला वेळ लागू शकतो पण होईल असे वाटते.
ह्या समुद्र मंथनातून होणाऱ्या बदलाचा प्रत्यय यायला वेळ लागणार आहे. बरेच दिवस लागतील. जर तर, फायदा तोटा, कधी शोध अधिकाऱ्यांचा विजय तर कधी कर चुकवणाऱ्यांना संधी अशा गोष्टी होत राहतील. नोटबंदी विरुद्ध असणारे व भ्रष्टाचारी त्यांच्या त्यांच्या फायद्यासाठी काहूर माजवतील. काही राजकीय पक्षांचे समर्थक नोट बंदी विरुद्ध पक्षाची नीती आहे म्हणून फक्त विरोधासाठी विरोध करतील.
काही पत पेढ्यांचे संचालक पैशासाठी नीतिमत्ता बाजूला ठेवून काळे पैसे गोरे करण्याच्या मागे लागल्या कारणाने आम जनतेला एटिएम मधून पैसे काढायला त्रास सोसावा लागत आहे. सरकारने अशा लोकांच्या वर अंकुश ठेवायला पाहिजे व त्यांच्या विरुद्ध कठोर कारवाई केली पाहिजे. नाही तर लोकांचा उत्साह ओसरेल व नोट बंदीवरचा विश्वास उठेल.
काही लोकांच्या मते आपल्या देशात एका रात्रीत कागदी नोटां ऐवजी रोकड रहित अर्थ व्यवहार करणे अशक्य प्राय व मूर्खपणाचे आहे. त्यांच्या मते आपला देश अजून रोकड रहित अर्थ व्यवहाराला तयार नाही. अशा मोठ्या प्रमाणावरच्या बदलासाठी खूप अवधी लागतो. खरे आहे. पण जर सरकार मदत करत असेल व आपण त्याला साथ दिली तर हीच गोष्ट थोड्या अवधीत घडू शकते. १० वर्षाचे काम एका वर्षात शक्य होऊ शकते. जर आपल्याला आपले राष्ट्र भ्रष्टाचार मुक्त करायचे असेल तर नोट बंदी व रोकड रहित  अर्थ व्यवहार केले पाहिजे. हा बदल घडू शकते. आज जर आपण किमतीने २० टक्के रोकड रहित व ८० टक्के नगदी अर्थ व्यवहार करत असू तर येत्या दोन महिन्यात जास्तीत जास्त रोकड रहित अर्थ व्यवहार करायचा ठरवला तर किमतीने सहज ५० ५० टक्क्या पर्यंत आपण रोकड रहित अर्थ व्यवहार करू शकू. जर मनात ठरवून प्रयत्न केला तर अजून काही दिवसातच आपण किमतीने ८० टक्के रोकड रहित व्यवहार करू शकू.
हीच गोष्ट राष्ट्राला लागू होऊ शकेल. रोकड रहित अर्थ व्यवहार दोन भागात बदल म्हणून आणायचा ठरवला तर सरकार व आपल्या मदतीने ते शक्य होऊ शकेल. आज जर देशात किमतीने २० टक्के रोकड रहित व्यवहार चालत असतील तर सरकारने पहिल्या भागात, मार्च २०१७ पर्यंत ते किमतीने ६० टक्क्यांपर्यंत वाढवायचे व अशा तऱ्हेने २०१७ वर्ष अखेरी पर्यंत ७० ८० टक्के किमतीने रोकड रहित व्यवहार देश करू शकेल. हे शक्य आहे. लोकांच्या मते लांब लांबच्या व छोट्या छोट्या गावांतून रोकड रहित व्यवहार अवघड आहे. अवघड आहे पण एका रात्रीत बदलायला कोण सांगत आहे. आपल्या देशाने किमतीच्या ७० टक्के रोकड रहित केले तरी हा बदल मोठा आहे. असे लांबचे व छोटे गाव जिथे रोकड रहित व्यवहार अवघड आहे ते बाकीच्या ३० टक्क्यात गणले जाऊ शकेल. दूसऱ्या भागात दोन वर्षात तेथे पण आपोआप बदल घडू शकेल.
काहीचं म्हणणे आहे की ८ डिसेंबराच्या पाहिल्या भाषणात पंतप्रधानांनी काळ्या पैशाविरुद्ध युद्धाचा शंख फुंकला होता. आता हल्लीच्या भाषणांतून काळ्या पैशाविरूद्धच्या युद्धावर नाही तर रोकड रहित अर्थ व्यवहारावर भर दिली जाते. काही लोकांनी तर त्याचे एका वेगळ्या तऱ्हेने विश्लेषण करून आकडेवारी काढली  आहे. पाहिल्या भाषणात पंतप्रधानांनी २२ वेळा काळा पैसा हा शब्द वापरला व दोनदा रोकड रहित हा शब्द वापरला. हल्लीच्या भाषणांतून पंतप्रधान काळा पैसा हा शब्द केवळ ३ ते ४ वेळा वापरतात व रोकड रहित वीस एकवीस वेळा वापरतात ह्या वरून असे वाटते की आता त्यांना रोकड रहित व्यवहाराला जास्त महत्त्व द्यायचे आहे व काळ्या पैशाबाबतची लढाई मोडकळीत काढायची आहे.  आपण जर गेल्या दोन वर्षाचे निर्णय तपासले तर प्रत्येक निर्णय हा काळा पैसा कमी करण्याच्या दृष्टीनेच घेतलेला आहे असे दिसून येते. काळा पैसा कमी करण्यासाठी नोटबंदी आवश्यक होती. प्रत्यक्षकरा पेक्षा अप्रत्यक्ष करा मुळे जास्त लोक कर दाते बनू शकतात. हे रोकड रहित व्यवहाराने शक्य होईल. जास्त लोक कर द्यायला लागले की एकूणच कराचे दर कमी होतील. प्रत्येकालाच फायदा आहे त्यात. जास्त लोक कर द्यायला लागल्याने कर वसुली वाढेल. सरकारच्या तिजोरीत जास्त पैसा येईल. आपल्या देशातील जे २  टक्के कर देत होते ते १० १५ टक्क्यांवर जातील. जिएसटीच्या अमल बजावणीसाठी सुद्धा रोकड रहित व्यवहार खूप सोईस्कर होईल. रोकड रहित व्यवहाराने पैसा कोठून कोठे गेला हे समजणे सोपे जाईल त्याने काळा पैसा तयार होण्यावर अंकुश बसेल. म्हणूनच कोणताही निर्णय कप्प्या कप्प्यात ठेवून बघण्यापेक्षा अर्थ व्यवहाराचे पूर्ण चित्र डोळ्यासमोर ठेवा. नोटबंदीचा पाहिला भाग संपत आला आहे व म्हणूनच रोकड रहित अर्थ व्यवहार हा सरकारचा मंत्र सध्या बनला आहे. इतकी वर्षे विरोधात असलेले राजकीय पक्ष काळा पैसा कसा थांबवावा व भ्रष्टाचाराचा किडा आपल्या देशाला कसा लागला आहे त्या बद्दल बोलायचे. तेच पक्ष सत्तेवर आले की काळ्या पैशाबाबत  नुसते बोलायचे पण तेच भ्रष्टाचाराला खत पाणी घालायचे. आज इतक्या वर्षाने सत्तेत असलेल्या राजकीय पक्षाने  व आपल्या पंतप्रधानांनी काळा पैसा व भ्रष्टाचाराविरुद्ध मोहीम उघडली आहे ह्याचे समर्थन सुज्ञ नागरिकांनी करायलाच पाहिजे. इतकी वर्षे भाजप एक बनिया पक्ष म्हणून संबोधला गेला आहे. हे असताना देखील पंतप्रधानांनी हा निर्णय घेणे हे पंतप्रधानांच्या भ्रष्टाचाराच्या विरुद्धचा त्यांचा संकल्प जाणवून देतो.

धीर, विश्वास आणि संकल्प हे जाणत्या व सुज्ञ नागरिकांकडून अपेक्षीत आहे.  हीच अर्थक्रांती आहे हेच समुद्रमंथन आहे.

Wednesday, August 10, 2016

राजाराम सीताराम एक...........भाग १९........धूंद येथ मी स्वैर झोकितो मद्याचे प्याले

धुंद येथमी स्वैर झोकितो मद्याचे प्याले

पासिंग आऊट परेड (पिओपी) ची तारीख जशी जशी जवळ येऊ लागली तसतशी आमच्या वरची बंधने हळू हळू शिथिल होऊ लागली. वेळापत्रकात जास्त तास मोकळे मिळायला लागले. आमच्या सर्वांची त्या तासांमध्ये आयएमएच्या शॉपिंग सेंटरला जाऊन पिओपीची तयारी सुरू झाली. कमिशन मिळताना व पिओपिच्या परेडसाठी घालायचा नवा गणवेश तयार करायचा............. हे चालू असताना आम्हा जंटलमन कॅडेट्सना पिओपीपुर्व पार्टीचे आमंत्रण आले. आर्मी मधली आमची पहिली पार्टी. पार्टी नव्हतीच तो कोर्स संपण्या प्रीत्यर्थ कोर्स एंडिंग बॉल होता. केवढे कुतूहल. काय कल्पना की पुढे २० वर्षांच्या सैन्य सेवेत शेकडो वेगवेगळ्या पार्ट्या दिल्या, घेतल्या जाव्या लागणार आहेत म्हणून. तसे नाही म्हणायला ही काही पहिलीच पार्टी नव्हती. ह्या आधी पण पार्ट्या व्हायच्या पण सीनियर्सच हुकमावर. आयएमेत गेल्या गेल्या काहीच दिवसाने कंपनी सोशल झाले. त्यात प्रत्येकाने आपआपले गुण दाखवले. कोणी गाणे, कोणी स्टॅन्ड अप कॉमेडी शो करून दाखवला होता, कोणी इलेक्ट्रिक गिटारावरचे त्याचे कौशल्य पणाला लावले होते, तर कोणी सीनियर्सवर विडंबनात्मक छोटे नाटक बसवले होते. पण हे सगळे एकदम शिस्तीत. अमक्या वेळेला कार्यक्रम सुरू म्हणजे सुरू. एक तासाचा म्हणजे एक तासाचा. जर जास्त वेळ लागायला लागला तर आईनवेळी काही कार्यक्रमात काटछाट. वेळेचे भान ठेवणे जास्त महत्त्वाचे. त्यामुळे साहजिकच बऱ्याच वेळेला कार्यक्रमाची मजा कमी व्हायची. कोठचाही सर्जनशील कार्यक्रम जर वेळेच्या पिंजऱ्यात बांधला गेला तर सर्जनशीलता संपते. कार्यक्रमात आताच कोठे रंग चढायला लागलेला असायचा पण वेळ संपत आली म्हणून कोणाचे तरी गायन, कोणाचे तरी व्हायोलिन वादन, कोणाचे तरी नाटक असे रद्द करावे लागायचे व पटकन समारोप करून पुढच्या आयएमएतल्या शिस्तबद्ध कार्यक्रमाला हजर राहावे लागायचे. ह्या बॉलसाठी आम्ही व्यवस्थित तयार होऊन कोट, टाय, जोडे घालून ओल्ड स्पाईसचे आफ्टर शेव लावून बॉलला हजर झालो. अमित वर्माने त्याला माहीत असलेल्या ब्रिगेडियर शहाच्या मुलीला त्याच्याकडून आमंत्रण दिले होते. पार्टी मध्ये सगळे झकपक पोषाखात आले होते. पुरुष सूट बूट कोटात व त्यांच्या बायका छान छान साड्यांमध्ये. अत्तराचे भपके येत होते. त्यांची कॉलेजातली मुले व मुली वयापरत्वे व सध्याच्या फॅशन प्रमाणे अद्ययावत कपडे घातलेली अशी हजर होती.

            तसे प्रत्येक पार्टीला मुलांचे येणे होत नाही. काहीच सोशल इंटरऍक्शन्स मध्ये त्यांना येता येते. बॉल हा त्यातलाच एक प्रकार. काही पार्ट्या ह्या फारच ऑफिशियल असतात. अशा पार्ट्यांना फक्त आधिकारी आणि त्याची बायको येते. मुलांना घरी ठेवावे लागते. त्यांची लुडबूड ऑफिसर्स मेस मध्ये नको म्हणून. अशा पार्ट्या साधारण कोण्या अधीकाऱ्याची बदली किंवा कोणत्या युनिट मध्ये बदलीहून आलेल्या आधिकाऱ्याचे स्वागत करण्यासाठी आयोजल्या जातात. ह्या पार्ट्या जास्त वेळे चालत नाहीत. 45 मिनटात सूप दिले जाते व मग जेवण. जेवणानंतर कमांडींग ऑफिसर कडून बदलीहून जाणाऱ्या आधिकाऱ्या बद्दल चांगले चुंगले बोलले जाते. 

            ह्या बॉलसाठी आम्ही जिसीज तयार होऊन दिलेल्या वेळेच्या आधीच ऑफिसर मेसच्या मुख्य खोलीत हजर राहिलो. ऑफिसर मेसच्या मेन हॉलला एन्टेरुम असे नाव असते. सरंजामी थाटाचा तो हॉल, प्रत्येक युनिटचे भूषणं असते. वेगवेगळ्या पद्धतीने तो हॉल सजवलेला असतो. काही काही युनिट्स खूप जुन्या इंग्रजांवेळच्या आहेत. त्यामुळे अशा युनिटच्या एन्टेरुमच्या सजावटीत त्या त्या युनिटच्या इतिहासाचे प्रतिबिंब दिसते. बऱ्याच वेळेला झालेली युद्ध, पकडलेले ध्वज, मारलेले प्राण्यांची तोंडे, किंवा युद्धाची तैलचित्रे असतात. अधिकाऱ्यांनी मेस ला दिलेल्या चांदीच्या ट्रॉफीज असतात. उंची गालिचे व सोफासेटने ती एन्टीरुम सजवलेली असते. कर्णमधुर संगीत, झकपक अधिकारी व त्याहीपेक्षा सजलेल्या त्यांच्या बायकांच्या परफ्यूम्सचा सुटलेला घमघमाट एक आगळीच धूंदी चढवून देतो.
           
त्यातच तरुण वयाची आम्ही पोरं, एक नजर आलेल्या मुलींवर होती. गमतीने आम्ही त्यांना SODA  - सीनियर ऑफिसरर्स डॉटरर्स असोशिएशन असे संबोधायचो. म्हणतातना - एका लग्नात अनेक लग्न जुळतात तसेच आहे हे. जिसी अमित वर्माने बोलावलेल्या व आलेल्या ब्रिगेडियरच्या छान मुली बरोबर त्याचे बोलणे व वागणे आमच्या तिरक्या नजरेतून सुटत नव्हते. मधून मधून सगळ्यांच्या नजरा हॉलच्या मुख्य दरवाज्यावर लागलेल्या होत्या. ठरवून दिलेल्या वेळेला आयएमएचा कमांडंट येतो. आर्मी मध्ये सीनियर ज्युनिअरचे फार असते. सीनियर आल्यावर ज्युनिअर लागलीच उभे राहतात. त्यांना अभिवादन करतात. बायका सगळ्यात सीनयर मानल्या जातात. त्यामुळे कमांडंट आला तसे सगळे आधिकारी उभे राहिले होते, पण बायका बसून होत्या. लेफ्टनंटच्या बायकोला सुद्धा सीनियर आधिकारी अभिवादन करतात व ती जो पर्यंत बसत नाही तो पर्यंत तो बसत नाही. आता पार्टीला रंग चढायला लागला होता. पार्टीतले वातावरण स्वैर असलेतरी कोठलाही स्वैराचार नव्हता. मद्यपान हा टाबू मानला जात नाही येथे व – “बसुयाना एकदा प्यायला”- अशा पद्धतीची वाक्य ऐकायला मिळत नाहीत. ज्यांना मद्य प्यायची असेल ते बार मध्ये जाऊन मद्य पितात. लपून छपून नाही तर  चार चौघात मिळून मिसळून. येथे काही ओढून ताणून केल्या सारखे वाटत नाही. मेस मध्ये फक्त आधिकारी वर्ग व त्यांच्या बायका मुले येऊ शकतात. त्यामुळे आधिकारी मद्य व त्यांच्या बायका मॉकटेलस् किंवा फृटज्यूसचे झोके घेतात. हे सगळे होत असताना आपण कोठे थांबायचे हे सर्वजण जाणत असल्यामुळे, मद्य पिऊन कधी तमाशा झालेला माझ्या ऐकिवात नाही. मुलींना व मुलांना कोणचे तरी फ्रूट ज्यूस देण्यात येते. मंद संगीत चाललेले असतानाच कोणी तरुण बॅचलर कोण्या लेडी वाइफला नृत्य करण्यासाठी विनंती करतो. तरुण लेफ्टनंट कॅप्टन बॅचलरने विनंती करायची व लेडीवाईफनी स्वीकारायची हा एक आर्मी कल्चरचा भाग आहे. मग मंद धुनांवर ते इंग्रजी थाटाचे नृत्य सुरू होते. हळू हळू बाकीची लोक नृत्यामध्ये शामिल होतात व सुंदर वातावरण तयार होते. मध्येच कोणी सीनियर नुसताच उभ्या असलेल्या एका बॅचलरला म्हणतोकी व्हाय आर यू स्टॅन्डींग अलोन, गेट डान्सिंग. काही अधिकारी आपआपल्या बायकांबरोबर नृत्यात मग्न होतात. बॅचलर्सना सीनियर ऑफिसरर्सच्या बायकांबरोबर नाचायचे प्रिव्हिलेज असते. अमित आपल्या आमंत्रित केलेल्या मुलीबरोबर पाश्चिमात्य पद्धतीचे नृत्य करण्यात गुंग झालेला आम्ही पाहिला. अमित छान नृत्य करायचा आम्ही आपले उगाचच नृत्यवजा कवायत करत त्या मंद धुनेचा अपमान करत होतो. आम्हाला एवढ्याचेच अप्रूप वाटत होते की आज कोणीतरी आपल्या बरोबर नाचताय. मी जाऊन आमच्या खूंकार डिएसच्या बायकोला विनंती केली
–          मॅममे आय रीक्वेस्ट यू टू जॉईन मी फॉर ए डान्स.
–          ओ शुअर असे म्हणत तिने आपल्या साडीचा पदर खोचला व सोफ्यावरून उठली.
मग मी तिला एस्कॉर्ट करत डान्स फ्लोअरवर घऊन आलो... पुढची पंधरा मिनिटे मी कवायत करत होतो व ती गाण्याच्या धुनेवर हळुवारपणे ठेकाधरुन नाचल्यासारखी करत होती. धून संपली, दुसरी सुरू होण्यामध्ये थोडा विराम होता. धून थांबल्या थांबल्या सगळ्या नृत्य करणाऱ्यांनी व बघ्यांनी टाळ्या वाजवून संपलेल्या धुनेचे आभार मानले. माझा नाच संपला होता. मी परत एस्कॉर्ट करत डिएसच्या बायकोला तिच्या जागे पर्यंत नेऊन सोडले. थॅन्क्यु मॅम म्हणत तिचे आभार मानले. तिने अदबीने यू आर वेलकम म्हटले.

            आज आम्हाला बियर प्यायची परवानगी होती. त्यामुळे तर त्या पार्टीचे फारच अप्रूप. एक तास भर हा नृत्याचा कार्यक्रम झाला. आम्ही नेत्रसुख जेवढे घेता येईल तेवढे घेतले. अमित पूर्णं तासभर त्याच्या मैत्रिणी बरोबर नाचला. दोघांची जोडीपण पहाणाऱ्याला चांगली वाटत होती. धून संपली तसा मेस हवालदार संचलन करत आपल्या पूर्णं पोषाखात ब्रिगेडियर धिंग्रा जो मेसच्या प्रेसिडंट मेस कमिटीचा चेअरमन होता त्याच्या समोर दहा फुटांवर सावधान करून सॅल्यूट मारून आपल्या खड्या आवाजात म्हणाला

श्रीमान.      भोजन प्रस्तुत है।

सगळे आधिकारी हे  होताना सावधान मध्ये उभे राहिले होते. बायका बसल्या होत्या. असे म्हटल्या बरोबर अधिकाऱ्यांच्या बायका हळूहळू डायनिंग हॉलकडे चालायला लागल्या. त्यांना एस्कॉर्ट करायला कर्नल शेखावत जो मेस सेक्रेटरी होता तो पुढे झाला. जेवण बुफे पद्धतीचे होते. आम्हा जिसीज् ना माहिती होते की बुफे पद्धतीच्या जेवणात सिनीयॉरीटी प्रमाणे जेवण मिळते. पहिल्यांदा लेडीज, मग मुले मग सीनियर ऑफिसर्स. त्यामुळे आम्हाला जेवण मिळे पर्यंत, केलेल्या चिकनच्या फक्त मानाच शिल्लक राहिल्या होत्या. पुढे बरीच वर्षे अशा पार्ट्यांमध्ये आम्ही चिकनच्या फक्त मानाच खाल्ल्या आहेत व चिकनला फक्त मानच असते अशी धारणा होऊन बसली होती. कारण युनिट मध्ये गेलो तरी आम्हा ज्युनियर्सचा नंबर लागे पर्यंत मानाच तेवढ्या उरलेल्या असायच्या. जेवण छान असून आम्हाला त्यात स्वारस्य नव्हते. एक तर इतक्या महिन्यांनी छान छान मुली बघत होतो त्यामुळे मन विचलित होऊन जेवणात लक्ष नव्हते व दुसरे म्हणजे जेवण सुरू झाले म्हणजे आता ही पार्टी संपणार होती व उद्या पासून पुन्हा आयएमएचा कार्यक्रम सुरू होणार होता.
           
जेवण झाले. जेवणा नंतरची स्विट डिश डेसर्ट खाऊन झाले व त्यानंतर लागलीचच सगळ्यांना थॅन्क्यू म्हणून कमांडंट आपल्या गाडीतून निघून गेला. गेल्या बरोबर पार्टी संपली व आपापल्या सिनियॉरीटी अनुसार एकेक अधिकारी निघून गेला. पिएमसी ब्रिगेडियर धिंग्रा ने जायच्या आधी मुदपाकखान्यात जाऊन सगळ्या आचाऱ्यांचे, मसालच्यांचे व मदतनिसांचे आभार मानले. जाताना आमच्या कडे बघून म्हणाला

यू क्लाऊन्स् . इनफ ऑफ रेवेलरी नाऊ विदाऊट वेस्टींग टाइमगो टू युअर बरॅक्स ऍड स्लिप. 

डिनर नाइट हे एकदम फॉर्मल असते. डिनर नाइटचा पोषाख असतो. तो वेगवेगळ्या रेजीमेंट्सचा वेगवेगळा असतो. त्यांच्या त्यांच्या प्रथा, इतिहासानुसार. समर युनिफॉर्म मध्ये हाफ पांढरा शर्ट, काळी पॅन्ट व कमरबंध. कमरबंधांचे डिझाइन युनिटांच्या रूढीवर अवलंबून असते. पोषाखावर नाव व रिबन्स लावायचे असतात. विंटर युनिफॉर्म बंद गळ्याचा जोधपुरी व खाली काळी पॅन्ट असते. डिनर नाइट्स मध्ये साधारणपणे नुसतेच अधिकारी असतात. क्वचित बायकांना पण बोलावणे असते कधी कधी जेव्हा भारताचा राष्ट्रपती येणार असेल तर. मिलिटरी बॅन्डच्या धुनांवर सगळे शिस्तबद्ध पद्धतीने चाललेले असते. साधारण 45 मिनटे एन्टेरुम मध्ये गप्पा, स्नॅक्स आणि ड्रिंक्स. जेव्हा जेवणाचा रिपोर्ट मिळतो तेव्हा आत डायनिंग हॉल मध्ये मोठ्या सरंजामशाही लाकडी टेबल व खुर्च्यांवर आधीच ठरलेल्या जागी बसायचे असते. टेबल लांब असते व एका टोकाला कमान अधिकारी जो युनिटाच्या सर्वेसर्वा असतो व दुसऱ्या टोकाला सगळ्यात ज्युनियर ऑफिसरने बसायचा प्रघात आहे. बाकी अधिकारी ठरवून दिलेल्या जागी बसतात. बाहेर मिलिटरी बॅन्ड धून वाजवतो व त्या तालावर सूप वाढले जाते. सगळ्यांना वाढल्यावरच कमान अधिकारी सूप सुरू करतो. बाकीचे लागलीच सुरू करतात. सूप किंवा पुढे कोणचाही कोर्स खाताना सतत डोळ्याच्या कोपऱ्यातून कमानअधिकाऱ्यावर लक्ष ठेवावे लागते त्यामुळे जेवणाऱ्यांची नजर कमानअधिकाऱ्यावर सतत असते. त्याने जेवणाचा कोर्स सुरू केल्या शिवाय कोणी जेवायला सुरुवात करत नाही व त्याने सूप संपवून सुपाचे बौल क्लोज केले म्हणजे बाकीचे त्याचे अनुसरण करतात. सूप संपल्याबरोबर बॅन्ड वाजायला लागतो व वेटर्स पहिला कोर्स उचलायला लागतात. पहिला कोर्स उचलल्या बरोबर दुसरा मेन कोर्स लावायला लागतात. हे करताना सगळ्या मध्ये यंत्रासारखी शिस्त जोपासली जाते. ज्या वेळेला अलीकडचा वेटर प्लेट ठेवेल त्याच वेळेला पलीकडचा समोरच्या अधिकाऱ्या समोर प्लेट लावतो. मेन कोर्स झाला की डेसर्ट. डेसर्ट संपल्यावर व डिशेस काढल्यावर कॉफी व चॉकलेट्स दिले जातात. त्या वेळेला कोणाला सिगारेट फुंकायची असेल तर फुंकू शकतात. हे सगळे झाले की प्रसिडेंट साठी टोस्टचा कार्यक्रम होतो. त्यासाठी वेटर रिकामे छोटे वाइन ग्लासेस सगळ्यांच्या पुढ्यात ठेवतात. मग वाइनच्या कॅन्टर मधले वाइन वा पाणी प्रत्येक अधिकारी आपल्या वाइन ग्लासा मध्ये ओततो व कॅन्टर हळूच पुढे सरकवत जवळच्या अधिकाऱ्याला देतो. उजवीकडून डावीकडे व डावीकडून उजवीकडे अशी सर्वांनी वाइन आपल्या वाइन ग्लासात ओतली की मग कमानअधिकारी आपल्या जागेवर उभा राहतो व जजकडे कशी हातोडी असते तशी त्याच्या समोर ठेवलेली असते तिने तो टेबलावर हळूच टोले देतो तसे सर्व शांत होतात मग तो उठून उभा राहतो व एका हातात भरलेला वाइनचा ग्लास घेऊन म्हणतो --- जंटलमन मिस्टर वाईस. त्या वेळेला सगळे उभे राहतात व जो सगळ्यात कनिष्ठ अधिकारी असतो तो म्हणतो जंटलमन द प्रेसिडेंट. सगळे अधिकारी मग ग्लास हातात घेऊन उभे उभे हात उंच करत म्हणतात फॉर द प्रेसिडेंट व एका घोटात ते ओतलेले पाणी पिऊन टाकतात. त्याच वेळेला बाहेर मिलिटरी बॅन्ड आपले राष्ट्रगीत वाजवायला लागतात. पूर्वी इंग्रजांच्या वेळेला प्रेसिडेंट ऐवजी इंग्लंडच्या राज्याच्या स्वास्थ्यासाठी टोस्ट करत असत व पाण्या ऐवजी वाइन असायची, राष्ट्रगीता ऐवजी गॉड सेव्ह द क्वीन किंवा किंग हे त्यांचे राष्ट्रगीत असायचे. ह्या सगळ्या मध्ये मेस हवालदार लांबवर उभे राहून नजर ठेवून सगळे नीट चालले आहे ह्याची खात्री करत असतो. तोच वेटर्सना सांभाळतो व पुढे काय करायचे ते डोळ्यांच्या इशाऱ्याने दर्शवतो.  मेस हवालदार बॅन्ड कधी धून वाजवणार व थांबवणार हेही ठरवतो. त्यामुळे जर का हे सगळे दृश्य कोणी लांबून पाहिले तर त्याला अगदी इतके छान चित्र दिसते की बघणारा एकदम भारावून जातो. प्रत्येक अधिकारी काटे सुरे वापरण्यात अगदी तरबेज असतात. मला माझे लहानपण आठवले. घरी खाली बसून हाताने कढी भात कालवून जेवणारे आम्ही, जेवायच्या आधी वदनी कवळ घेता नाम घ्या श्रीहरीचे। सहज हवन होते नाम घेता फुकाचे। ......... म्हटल्या शिवाय न जेवणारे आम्ही व आता तिथे बसून प्रेसिडेंटला टोस्ट देणारे आम्ही. जेव्हा आई भाजी नेहमी पानात उजवीकडेच वाढायची किंवा चटणी, पापड मिठाला पानात ठरलेल्या जागा आहेत ह्याचा आग्रह धरायची तेव्हा आम्हाला राग येई. आम्ही कधीतरी म्हणायचो, आई तू फारच करतेस, काय होईल जर भाजी उजवी कडच्या ऐवजी पानात डावीकडे वाढली तर. काय होईल मीठ किंवा चटणी पानात वाटेल तिथे वाढले तर. आई खूपदा समजवायचा प्रयत्न करायची की प्रत्येक गोष्टीला आपआपली जागा असते. ती त्याच जागी शोभून दिसते. प्रत्येक पद्धतीला काही कारणे असतात. काही रुढी व प्रथा अशाच घडत जातात व त्या सांभाळल्या की जवळच्या माणसा माणसात एकसंधपणा येतो. अशाच छोट्या छोट्या चांगल्या सवयीने मग माणूस ओळखला जातो. अशाच प्रघाताने एक संस्कृती बनते. प्रत्येक रुढी किंवा प्रथा घडण्या पाठीमागे एक कारण असते. अशा प्रथा देश, काल पात्राच्या चौकटीत बसवून राबवायला काहीच हरकत नसते. समाजाला स्वतःचे अस्तित्व येते. त्या वेळेला ह्या सगळ्या रूढींचा राग यायचा कारण मागची पिढी ही रुढी, परंपरा व प्रथा सांभाळणारी धार्मिक, देव देव करणारे, जात्यंध व अंधश्रद्धा जोपासणारी आहे असा आम्हा कॉलेजातील मुलांचा समज असायचा व त्याच चश्म्यातून आम्ही पाहायचो. आम्हाला आई रूढिवादी वाटायची व त्याच्या विरुद्ध पेटून उठायचो.  आता इतक्या वर्षाने कळले की इंग्रजांमध्ये व पश्चिम देशात सुद्धा अशा रुढी, परंपरा व प्रघात आहेत. कशा नंतर काय खायचे. काटे चमचे कोठे लावायचे. काटा डाव्या हातात धरायचा सुरी कधी तोंडात घालायची नाही व उजव्या हातातच धरायची. काटा चमचा सुरी प्लेट मध्ये सरळ ठेवले म्हणजे प्लेट बंद केली असे वेटरला सुचवले जाते व तो काढायला मोकळा होतो. काटा चमचा एकमेकांवर फुली सारखे लावले की प्लेट मधून अजून खात आहे बोलायला मध्ये विराम घेतला आहे हे कळते. आयएमएत आईला विचारले तसे उलट प्रश्न न करता शिष्टाचार म्हणून शिकलो व आत्मसात केले. तेथे असे प्रश्न विचारले असते तर जेवण बंद होऊन तेथेच रोलिंग सुरू झाले असते. आई बिचारी आमच्या उलट प्रश्नांना उत्तर देत बसायची व आम्ही अजून चिडवायचो. आता आई नाही पण छोट्या छोट्या गोष्टींबद्दल आईला त्रास दिला त्याचे वाईट वाटते. आई परत आली तर दंडवत घालून तिला सांगेन की ती किती बरोबर होती ते. प्रत्येक जीवनशैलीत असे काही प्रघात हळू हळू तयार होतात. त्यात कमीपणा व लाज वाटून घ्यायचे काही कारण नाही. म्हणूनच भारतीय पद्धतीने जेवताना पाटावर बसून हाताने जेवण ओरपताना लाज वाटायची गरज नाही व इंग्रजी पद्धतीने जेवताना फार काही कौतुकाची गोष्ट आहे असे वाटायची पण गरज नाही. त्यांची ती शैली आहे आता आपण अनुकरण करत आहोत एवढंच. दोन्ही आपआपल्या परीने विकसित झालेल्या शैली आहेत, त्यांतूनच शिष्टाचार उत्पन्न होतो. इंग्रजांचा शिष्टाचार आत्मसात केला म्हणून आपल्या शिष्टाचाराचा तिरस्कार करून काही साधणार नाही. जे सोपे आहे, स्वच्छ आहे व परिस्थितिजन्य आहे ते आपले मानावे. पण म्हणून आपल्या वाडवडलांच्या सवयींना बोटं दाखवूनये ह्याचे तारतम्य आपल्या पिढीला शिकावे लागेल असे वाटते.
           
पार्टीचे हेच दोन प्रकार सैन्यात कमी अधिक प्रमाणात अधीकारीगण वापरतात. मग युनिट मधला एक ऑफिसर दुसऱ्याला मेजवानीला बोलवतो, घरी किंवा ऑफिसर मेस मध्ये. मेजवानीला बोलावले म्हणजे साधारण पहिला तास ड्रिंक्स व स्नॅक्स बरोबर बोलता बोलता संपतो व बाकीचे बोलणे पुढे जेवताना होते. युनिट मध्ये असलेले, लग्न न झालेल्या ज्युनियर ऑफिसरर्सचा हक्क असतो की त्याला मनात येईल तेव्हा कधीही तो लग्न झालेल्या सीनियर ऑफिसरच्या घरी कॉलऑन करू शकतो. असा कॉलऑन साधारण एक तासाचा असतो व ड्रिंक व स्नॅक्स बरोबर संपतो.
           
सैन्यातले वातावरण एकाच वेळेला ऑफिशियल व त्याच वेळेला मनमोकळेपणाचे असते. मग जर कधी कमानअधीकाऱ्याने सकाळी ऑफिसात कोण्या कनिष्ठ अधिकाऱ्याची झाड लावली तर दुपारच्या वेळेला त्या झाड पडलेल्या आधिकाऱ्याकडे कमानअधीकाऱ्याकडून निरोप येतो व संध्याकाळी ड्रिंक्स व स्नॅक्ससाठी बोलावले जाते. जो टेन्शन देतो तोच ज्याला दिले त्याचे टेन्शन कमी करू शकतो. माणसा माणसातले संबंध चांगले ठेवायचे असतील तर जो टेन्शन देतो त्याच्यावरच दिलेले टेन्शन कमी करण्याची जबाबदारी पडते. नोकरी मध्ये तर ह्या तंत्राचे अवलंबन केले नाही तर माणसातले संबंध दुरावतात व त्याचा परिणाम संस्थेच्या कामावर पडू लागतो. निमंत्रित  साधारण दिलेल्या वेळेवर हजर राहतात. वेळे नुसार व वया परत्वे नमस्कार चमत्कार होतात. थोड्या गप्पा मारल्या जातात व टाटा बाय बाय होते

            सैन्यातल्या गप्पा जास्ती करून मी जेव्हा अमुक अमुक युनिटला होतो, तू कोठे कोठे होतास- किंवा सगळ्यात जिव्हाळ्याचा विषय म्हणजे आयएमए किंवा एनडीएच्या गोष्टी करणे. कोर्समेट्स भेटले तर काही विचारूच नका. आपण एकत्र कसे रोलिंग केले आहे हे कितीही वर्षे झाली तरी हा विषय ताजाच राहतो. हल्ली सगळेच जास्त मटेरीअलीस्टीक झाले आहेत, त्यामुळे गप्पात प्रामुख्याने काय विकत घेतले, केवढ्याला आणि माझ्याकडे काय काय वस्तू आहेत ह्याच्यातच संभाषण सुरू होते व संपते. ह्याचीच सावली सैन्यात सुद्धा पडलेली आढळते. मित्र म्हणवतो व हृदयस्पर्शी बोलणे होतच नाही हे मला गाभाऱ्यात नमस्कार करायच्या ऐवजी प्रदक्षिणेची घाई झालेल्या भक्ता सारखे वाटते. जीवनाला लागणाऱ्या, प्रोत्साहन देणाऱ्या विषयांवर न बोलता, बाहेर बाहेरुन विचारपूस असते त्यामुळे जीवापाडाची मैत्री जडत नाही. जीवापाडाचे मित्र आपले पूर्वीचेच शाळेतले व लहानपणाचे स्नेही असतात. मोठे झाल्यावर होतात ते फक्त आपले सहकारी.
           
ह्या व्यतिरिक्त आधीकारी व जवान, सुभेदार हे वेगवेगळ्या वेळी कामा व्यतिरिक्त भेटत राहतात. हा व्यवस्थापनाचा एक भाग आहे. त्यातच रम पंच किंवा बडाखाना समाविष्ट होतो. बडाखाना म्हणजे सहभोजन. सहभोजनाच्या दिवशी कमानअधिकारी, बाकीचे ऑफिसर्स, सुभेदार व जवान एकत्र संध्याकाळी जवानांच्या मेस मध्ये भेटतात. जवान सांस्कृतिक कार्यक्रम सादर करतात व तासा दीड तासाच्या हा कार्यक्रम सहभोजनाने संपतो. हिच गोष्ट रम पंच मध्ये असते, फक्त भोजनाचा भाग नसतो त्यात. त्यामुळे कधी कधी जेव्हा वेळ नसतो तेव्हा रमपंच करतात. सैन्यात दारू पिणेहा लपून छपून करण्याचा प्रकार नाही. रमपंच मध्ये जवान, सुभेदार व अधिकारी आपआपला हुद्दा बाजूला ठेवून जवानांबरोबर मिळून मिसळून दारू पितात. धुंद येथमी स्वैर झोकितो मद्याचे प्याले ह्या बाबूजींच्या गायिलेल्या भावगीता मधूनचे भाव सैन्य खरोखरीच यतार्थ करते. पण तरी सुद्धा सैन्यात काही कोणाला दारुडे किंवा दारू पिऊन तर्र् होणारी मंडळी सापडणार नाहीत. सैन्यात मद्य वाईट मानली गेलेली नाही व तिचे सेवन सुद्धा अतिरेकी पद्धतीने होत नाही. युनिट मध्ये कधीही पिऊन दंगा झाला असे चित्र दिसत नाही. प्रत्येकाला कळते कोठे थांबायचे ते. सात्त्विक, राजस तामस भावांमध्ये मद्य हे तामसी समजले जाते. तिचे सेवन करण्याने तामसी भावना जागृत होते. सैन्य हे देशाच्या रक्षणासाठी असते. त्याचा धर्म युद्ध करणे व युद्धासाठी तयार राहणे हा आहे. युद्धासाठी लागणारी तामसी वृत्ती सैन्यात जर जोपासली नाही तर युद्धाच्या वेळी अर्जूना सारखी दशा होईल व आपण गलितगात्र होऊन आपल्या राष्ट्राला धोक्यात घालू. युद्धाला पोषक तामसी वृत्ती लागते त्यामुळे दारू सैन्यात निषिद्ध मानली जात नाही.


(क्रमशः)

Monday, August 1, 2016

राजाराम सीताराम एक.............शेवटचे काही दिवस..........भाग १८

शेवटचे काही दिवस

हे आमचे आयएमएतले शेवटचे सत्र. ह्या सत्रात नवीन अभ्यासक्रम. त्यात प्रामुख्याने १० माईल रनिंग, बॉक्सिंग, OTCT, शंभर मीटर धावणे आणि विविध आर्मस्च्या प्रात्यक्षिकाच्या आधाराने माहिती. अजून महत्त्वाचा भाग म्हणजे वेगवेगळे मिलिटरी इतिहास सादर करणे. हे सादरीकरण आम्हा जिसीजना करायचे असायचे. त्या निमित्ताने सैनिकी इतिहास वाचला गेला. ह्यात प्रामुख्याने दूसऱ्या महायुद्धातल्या लढाया, फील्ड मार्शल स्लिम चे बर्मा युद्ध, फील्ड मार्शल डेझर्ट फॉक्स रोमेल ह्याचे युद्ध कावे व दूसऱ्या महायुद्धात भारताचा सहभाग.

ओटीसीटी म्हणजे ऑब्स्टॅकल ट्रेनिंग एन्ड कॉन्फिडन्स ट्रेनिंग. ह्यात विविध प्रकारचे ऑब्स्टॅकल्स पार करायचे ट्रेनिंग देतात. सुरवातीला ऑब्स्टेकल बघून घाबरायला व्हायचे पण  करून करून आत्मविश्वास वाढला. एकट्याने करायचे असते तर घाबरायला झाले असते पण सगळेच करतात म्हटल्यावर जिसीज मध्ये धैर्य येते. ग्रुपमध्ये असताना धैर्याचे कवच येते. एकट्यात घाबरणारी व्यक्ती समूहात कमी घाबरते. एक प्रकारच्या सांघिक शक्तीचा प्रत्यय येतो. ह्याच कवचाचा प्रत्येय, सीमेवर जेव्हा दिवस रात्र पाळत ठेवली जाते तेव्हा येते. ह्याच सांघिक शक्तीचा प्रत्यय लाइन ऑफ ऍक्शन वर लॉन्ग रेंज पेट्रोलींग किंवा ट्रान्सबॉर्डर पेट्रोलींग मध्ये सैनिकांना येतो. ह्याच सांघिक धैर्याचा प्रत्यय ज्यू लोकांना ग्रुपने कॉनसनट्रेशन कँपला नेताना व्हायचा. सांघिक शक्ती धैर्य वाढवण्यात कशी यशस्वी होते त्याचा प्रत्यय इतिहास शिकताना येतो. ओटीसीटी करून करून ऑब्स्टॅकल ट्रेनिंग अंगवळणी पडते. तरी सुद्धा प्रत्येक वेळेला ओटीसीटी रेंजच्या स्टार्टींग पॉइंटवर उभे राहिल्यावर पोटात गोळा यायचा. पण एकदा सुरू झाले की २० मिनटात संपते ह्या करून करून मिळालेल्या माहिती मुळे आपल्याला हा त्रास फक्त २० मिनटेच सोसायचा आहे हे मनात ठरवून ओटीसीटी करायचो. पण त्या २० मिनटाच्या अग्निपरीक्षेनंतर इतका आनंद मिळतो खरे तर हायसे वाटते कुठे दुखापत झाली नाही त्याची. हिच गोष्ट बॅटलड्रेस मध्ये रायफल घेऊन पंचवीस मिनटात पाच किलोमीटर पळण्या मध्ये प्रत्ययास येते. सैन्य आधीकाऱ्याचे प्रेसीडेंशीयल कमिशन मिळाल्यावर आम्हाला आर्मी मध्ये हे नेहमी करावे लागते. वर्षात एकदा त्याची परीक्षा होते, वर्ष भर सकाळच्या पिटी परेडला त्याची प्रॅक्टिस करावी लागते. आज वीस  वर्षाने सुद्धा पाच किलोमीटर पळायच्या आधी असेच मनात येते. नको ती भयंकर गोष्ट. पण लागलीच हा त्रास फक्त पंचवीस मिनटेच सोसायचा आहे हे मनाला पटवून ती पंचवीस मिनटे संपवतो. आपल्या आयुष्याचे पण असेच असेल का?

बॉक्सिंग हा एक खेळ असा आहे की त्यात तुम्हाला ठोस्यास ठोसा मारावाच लागतो. बाकीच्या खेळात कसे जर दमलो तर किंवा खेळात विरुद्ध खेळाडू पेक्षा कमी पडायला लागलो तर जास्तीत जास्त काय होते तर आपण हरतो. बॉक्सिंग मध्ये दमलो व विरुद्ध खेळाडू पेक्षा कमी पडायला लागलो तर हरण्याबरोबर जबर मुक्के पण सोसावे लागतात. जर मार नको असेल किंवा मुक्के चुकवायचे असतील तर एकच उपाय ठरतो व तो म्हणजे आपल्या विरुद्ध खेळणाऱ्याला मारत राहा, कमीत कमी ठोस्यास ठोसा तरी द्या. बॉक्सिंग मध्ये किलर इन्स्टिंक्टचा उपयोग सर्वात जास्त होतो. ह्याच कारणास्तव आयएमएत हा एक खेळ सगळ्यांना खेळावाच लागतो. बाकीच्या खेळात प्रत्येकाच्या आवडीनिवडीवर भाग घ्यायचा की नाही हे प्रत्येकाने ठरवायचे असते. पण बॉक्सिंग प्रत्येकाला खेळावाच लागतो. ह्या बॉक्सिंगची अजून एक मजा आहे. आधी कितीही दोघा खेळाडूने ठरवले की एकमेकांना कमी मारायचे म्हणजे दोघांना कमी लागेल. पण हे सगळे ठरवलेले पाहिल्या ठोशात संपते. एकदा का दोघांपैकी एकाने दुसऱ्याला ठोसा मारला, की बॉक्सिंग रिंगच्या बाहेर ठरवलेले सगळे विसरले जाते व एक दुसऱ्याला ठोसे मारण्याचा खेळ सुरू होतो. त्यामुळे अगदी हरणार सुद्धा ठोसे द्यायला शिकतो. एका जिसीची मानसिकता घडवण्यात ह्या खेळाचा प्रभाव मोठा असतो. युद्धात किलर इनस्टिंक्ट खूप महत्त्वाचे असते. मी कमी पडतो, मी हरतो असे म्हणून चालत नाही, किती तरी वेळेला युद्धात परिस्थिती विपरीत असताना किलर इन्स्टिंक्ट मुळे पारडे आपण उलटवू शकतो.   

रॅगिंग घेण्याचा अलिखित नियम म्हणजे हा मान फक्त अपॉइंटमेंट धारकांनाच असतो. त्यामुळे रॅगिंग मध्ये सुद्धा एक तंत्र असते. एक जबाबदारी असते. उगाच काहीही मनात आले व करायला लावले असे नसते. ज्यूनीअरर्स येण्या आधी, कॅप्टन गिलने आम्हाला ही जबाबदारी समजून सांगितली. रॅगिंग घेताना कोणा ज्यूनीअरर्सला मारहाण करायची नाही. कोणालाही हात लावायचा नाही. जे रॅगिंगचे प्रकार आमच्या सिनीअर्सने घेतले त्या व्यतिरिक्त काही करू नका म्हणून बजावले. आम्ही रॅगिंग भोगली असल्या कारणाने आम्हाला मर्यादा चांगल्या माहीत होत्या. आम्ही नव्या जिसींची आतुरतेने वाट बघायला लागलो.

आमचे शेवटचे सत्र सुरू झाले व लवकरच नवीन मुले आयएमए व ओघाने आमच्या प्लटून मध्ये दाखल झाली. त्यांचे केविलवाणे चेहरे बघून मला माझे सुरवातीचे दिवस आठवले. आज वीस वर्षाने सुद्धा आयएमए व त्यातल्या रॅगिंगची आठवण करून देणाऱ्या दोन गोष्टी मनात घोळतात. त्या वेळेला कयामत सें कयामत तकहा पिक्चर बेफाम चालला होता. त्यातले हम भी अकेले तूम भी अकेले मजा आ रहा हैहे गाणे आमचे रॅगिंग चाललेले असायचे तेव्हा सीनियरच्या खोलीत लागलेले असायचे, त्यामुळे ते गाणे मनात कायमचे कोरले गेलेले आहे. कोठेही लागले की त्यातला रोमांन्स बाजूला राहतो व संध्याकाळ झाली आहे व आमच्या बॅरॅक मधल्या अंगणात आम्ही पट्टी परेड किंवा कोणतातरी रॅगिंगचा प्रकार करत आहोत असे वाटायला लागते व आजूबाजूचे वातावरण आयएमएचे होऊन जाते. आता कधीही कयामत सें कयामतमधले हे गाणे लागले की मला त्यातला रोमांन्स सोडून रॅगींगच आठवते. काही गाणी आपल्या लक्षात राहतात ती त्या वेळच्या आपल्याला भावलेल्या व  मनात भिडलेल्या गाण्यांबरोबरच्या आठवणींमुळे. गाणे तेच पण त्या गाण्याशी निगडित प्रत्येकाच्या आठवणी वेगवेगळ्या. खूप वर्षाने असे मनाला भावलेले गाणे लागले की त्याच्या बरोबर जडलेल्या आठवणींना उजाळा मिळतो. ती गाणी आपल्याला भूतकाळात घेऊन जातात. तेजाबकयामत सें कयामत तकची गाणी लागली की मला आयएमएतल्या दिवसांची आठवण येते. दुसरी आठवण करून देणारी गोष्ट म्हणजे ओल्डस्पाईसचे आफ्टर शेव लोशन. एकदा आयएमएची आठवण झाली की लागलीच मनाच्या नाकातून ओलांडा स्पाईस आफ्टर शेव लोशनचा वास भरायला लागतो. त्यावेळी आयएमएत बहुतेक सर्व हाच आफ्टर शेव लोशन वापरायचे. कारण हाच ब्रॅन्ड त्या वेळेस प्रसिद्ध होता व सहज मिळायचा. अजूनही दूरवरून जरी ओलांडा स्पाईसचा वास आला तरी मला ते तुम भी अकेले हम भी अकेले और रॅगिंग मे मजा आ रहा हैहे गाणे आठवते. रॅगिंगचा भाग प्रत्येक जिसीच्या मनात कायमचा कोरला गेलेला असतो, पण इतक्या वर्षाने अशा शास्त्रोक्त पद्धतीने घेतलेल्या रॅगिंगचे अप्रूप वाटते. माणूस घडायला किती उपयोगी पडले हे आठवून बरे वाटते.

आयएमएत रायडींग आहे, पोहणे आहे, नित्य व्यायाम आहे, मेस एटीकेट्स आहेत, हल्लीच्या मॅनेजमेंट टेक्निक्स मध्ये शिकवले जाणारे सॉफ्टस्किल्स् आहेत, वेगवेगळे हॉबिक्लबस् आहेत. ह्या सगळ्याने जिसीची परसनॅलिटी डेव्हलप होते, ह्याच बरोबर त्याची अभिव्यक्ती फुलण्या मागे निश्चितच रॅगिंगचा भाग आहे.  प्रत्येक नव्या येणाऱ्या जिसीला रॅगिंगची कल्पना होती, फक्त किती व केव्हा होते ते माहीत नव्हते. नाही म्हणायला सुब्बू सारखी काही सॅम्पल्स बघायला मिळाली. सुब्बूने आल्या आल्या एका सीनियरला त्याचे ऑफिस कोठे आहे म्हणून विचारले होते. अभियांत्रिकी करून महाशय आयएमएत दाखल झाले होते. मनात शंका बऱ्याच होत्या. सिनीयर्सने रॅगिंग घेऊन सुब्बूचे सर्व डाऊट्स व्यवस्थित क्लियर केले.  नव्या मुलांचे सत्र सुरू झाले व आमचे सत्र पुढे सरकत होते. जिसी विनीत सिंग ने पॅरामेडल जिंकले होते. पॅरामेडल जिंकणारा आयएमएचा हीरो असतो. पॅरामेडल जिंकण्यासाठी आयएमएतले जिसी महिनाभर मेहनत करतात. पॅरामेडलच्या चुरशीत पहिल्या भागात पूर्ण बॅटल ऑर्डर मध्ये दहा मैल म्हणजे सोळा किलोमीटर क्रॉसकंट्री रेस असते. ती झाल्या झाल्या ओटीसीटी रेंज वर पूर्ण ओटीसीटीची कवायत पूर्ण करायची, तिसऱ्या भागात त्याच बॅटल ऑर्डर ड्रेस मध्ये शंभर मीटर पोहायचे व चवथ्या भागात त्या ओलेत्याने फायरिंग रेंजवर जाऊन फायरिंग करायची. प्रत्येक भागाचे मार्क व वेळ जोडून पहिल्या येणाऱ्याला पॅरामेडल मिळते. आमच्या कोर्स मध्ये ह्या मेडलचा मानकरी जिसी विनीत सिंग होता. पुढे तो पॅरा कमांडोत गेला.

ह्याच सुमारास आम्हाला आर्मीतल्या वेगवेगळ्या आर्मास् बद्दल माहिती द्यायला सुरवात झाली. फायटिंग आर्मस् कोणत्या त्या सांगितल्या व आम्हाला निवड करायला सांगितली. आम्ही प्रत्येकाने आम्हाला आवडणाऱ्या आर्मस् साठी अर्ज केले. अमितचा पेरंटेल क्लेम होता त्याने त्याच्या वडलांची युनिट मिळावी असा अर्ज केला. आर्मी मध्ये पेरंटल क्लेमला खूप महत्त्व आहे. त्यामुळे त्याला ती मिळणार हे जवजवळ निश्तितच होते. पेरंटल क्लेम मुळे रेजीमेंटबद्दलची आस्था धृढ होत जाते. आपले वडील ह्याच पलटनीत होते. ह्यातल्या जवानांबरोबर आपण लहानपणी खेळलो असल्या कारणाने आपण सगळ्यांना ओळखतो. अशा पलटनीत जाणे म्हणजे आपल्या घरीच जाण्यासारखे वाटते.

(क्रमशः)